Demokraci nie spadają z nieba

Jak szkoła może przyczynić się do demokratycznego współżycia obywateli.

„Dobra zmiana” PiS dosięgła edukacji. Polskie szkoły od dawna wymagają zmiany, ale ta obecna idzie w odwrotnym kierunku od pożądanej. Kiedyś to spustoszenie trzeba będzie posprzątać. W kodowskim projekcie „Przestrzeń wolności, czyli jakiej Polski chcemy” zadaliśmy sobie pytania: jak wygląda dojrzała demokracja, jak międzynarodowy dorobek wykorzystać w Polsce, jak rozpocząć edukację demokratyczną już dziś. Także w sekcji Edukacja KOD Mazowsze planujemy debaty na temat przyszłości edukacji. Demokraci nie spadają z nieba, trzeba ich wychowywać już w szkole.

Poniżej przedstawiamy przekład (z niewielkimi skrótami) artykułu Kurta Edlera „Demokraten fallen nicht vom Himmel! Wie Schule zu einem demokratischen Zusammenleben beitragen kann“, zamieszczonego na stronie Bundeszentrale für politische Bildung: http://www.bpb.de/gesellschaft/kultur/zukunft-bildung/174626/demokraten-fallen-nicht-vom-himmel na zasadach Creative Commons Lizenz by-nc-nd/3.0/de/. Tekst Kurta Edlera jest o edukacji demokratycznej w szkołach, a właściwie o problemach, jakie mają z nią niemieckie szkoły.

 

(…) Zgodnie z art. 7. konstytucji RFN całe szkolnictwo jest pod nadzorem państwa. W ustawach oświatowych krajów związkowych (landów) na poczesnym miejscu znajdują się odwołania do konstytucji. Wedle tych ustaw szkoła niemiecka jest demokratyczna. Zadaniem szkoły jest wychowanie i edukowanie uczniów na dorosłych obywateli, którzy identyfikują się z podstawowymi wartościami demokracji oraz są gotowi i przygotowani do przyjęcia społecznej odpowiedzialności oraz angażowania się na rzecz demokracji.

Na przykład konstytucja Wolnego Miasta Hanzeatyckiego Hamburga w §2 tak formułuje zadania edukacyjne i wychowawcze szkoły:

– kształtowanie stosunku uczniów do innych ludzi zgodnie z zasadami szacunku i tolerancji, sprawiedliwości i solidarności, równouprawnienia płci oraz umiejętności podejmowania odpowiedzialności za siebie i innych;

– wnoszenie przez uczniów wkładu w kształtowanie społeczeństwa demokratycznego, pokojowego współżycia różnych kultur oraz angażowanie się w działania na rzecz równouprawnienia i prawa do życia wszystkich ludzi;

– umiejętność obrony dobrostanu fizycznego i duchowego własnego i innych ludzi;

– przyjęcie współodpowiedzialności za zachowanie i ochronę środowiska naturalnego.

Szkoła to więcej niż tylko przedmioty szkolne

Nie zawsze jednak tam, gdzie jest zadekretowana, demokracja faktycznie jest obecna (…) Wszystkie instytucje Republiki poddawane są ścisłej kontroli  społecznej. Administracja jest pytana o jej skuteczność; szpitale o ich higienę, więzienia – o bezpieczeństwo. Dbają o to nie tylko czujni dziennikarze, ale też w coraz większym stopniu organizujące się w internecie społeczności obywateli. Także szkoła poddawana jest publicznej krytyce. Ukazuje się mnóstwo książek o jakoby skandalicznym stanie szkół. Mówi się o tym w radiowych i telewizyjnych talk show. W niespotykanym dotąd wymiarze szkoła i nauczanie stały się sprawą publiczną. Szkolnictwo poddawane jest wielkiej próbie.  Po tak zwanym szoku PISA szkoły są pytane o ich osiągnięcia. Osiągnięcia szkół i uczniów mierzone są wynikami nauczania, głównie w „twardych przedmiotach”, jak matematyka czy angielski. Mało kto wie przy tym, że PISA obejmuje znacznie większy zakres kompetencji. Zdefiniowane przez OECD kluczowe kompetencje obejmują także umiejętności działań/zachowań społecznych i demokratycznych, jak zdolność do pokojowego współżycia z innymi ludźmi w niejednorodnym otoczeniu oraz zdolność do samodzielnego kształtowania własnego życia.

Kluczowe kompetencje wedle OECD

Kategoria 1: interaktywne stosowanie mediów i zasobów (narzędzi)

– zdolność do interaktywnego użycia języka, symboli, tekstów;

– zdolność do interaktywnego stosowania wiedzy i informacji;

– zdolność do interaktywnego wykorzystania technologii.

Kategoria 2: aktywność w zróżnicowanym środowisku

– umiejętność utrzymywania dobrych, nośnych stosunków z innymi ludźmi;

– umiejętność współpracy/kooperacji;

– umiejętność opanowania i rozładowywania konfliktów;

Kategoria 3: samodzielne działanie

– zdolność do działania w szerszym otoczeniu;

– zdolność tworzenia i realizowania planów na życie i osobistych projektów;

– zdolność percepcji przepisów prawa, interesów, granic i potrzeb.

Nabycie wymienionych kompetencji należy do zadań szkoły, jeśli jednak zadania te potraktujemy naprawdę poważnie, to musimy zapytać, czy i w jaki sposób szkoła faktycznie wzmacnia naszą demokrację? Co robi, żeby w naszym kraju wzrastało nowe pokolenie demokratów?

Jak można w szkole wzmacniać kompetencje społeczne i demokratyczne? Debata o tym się toczy, uczestniczą w niej fachowcy, rodzice i w coraz większym stopniu także uczniowie oraz uczelnie, politycy i organizacje międzynarodowe, jak choćby Rada Europy, która podjęła temat szkoły demokratycznej. Co do jednego jest zgoda: demokraci nie spadają z nieba. Demokracji trzeba uczyć, jeżeli ma być utrzymane państwo prawa i zagwarantowana wolność. I to dzieje się tam, gdzie dzieci i młodzież wspólnie się uczą: w szkole. (…) Jak dotąd ani polityka oświatowa, ani opinia publiczna nie zadały sobie pytania, ile demokracji jest w szkole i czego należy od niej wymagać w zakresie promocji postaw demokratycznych. Wygląda na to, że szkoła jak dotąd nie jest miejscem, które kojarzy się z tymi formami uczestnictwa, których od dawna oczekuje się od aktywnych obywateli w innych obszarach życia społecznego.

Czy szkoła może być demokratyczna?

Między przymusem a wolnością

Musimy sobie uświadomić, że początki niemieckiej szkoły na pewno nie były demokratyczne; ukształtowało ją autorytarne pruskie państwo. Także w codziennym postrzeganiu szkoła nie jest miejscem, gdzie młodzi ludzie stanowią o sobie i doświadczają wolności. Dziecko jest poddane obowiązkowi szkolnemu, a tym samym publicznemu wychowaniu i nauczaniu. W szkole stawia się stopnie i wydaje cenzurki. Treści nauczania są narzucone. Dzieci przydziela się do szkół i klas i przypisuje konkretnemu nauczycielowi. Zadania wychowawcze stawiane przed nauczycielami wielu z nich przerastają. Istnieje rodzaj przymusu, sprzeczny z oczekiwaniami współuczestnictwa ze strony uczących, rodziców i uczniów.

Tego napięcia nie da się całkowicie usunąć, ale można je osłabiać. Nie jest tak jednak we wszystkich szkołach. Demokratyzacja szkół ma na celu stworzenie realnych możliwości współdziałania. Chodzi o poważne potraktowanie oczekiwań nauczycieli, rodziców i innych uczestników procesu edukacji i szukanie dróg oraz środków ich uwzględnienia w kształtowaniu szkół i procesu nauczania. Każda szkoła jest inna i trzeba to robić z uwzględnieniem miejscowych realiów.

Uczenie dla demokracji: nie wystarczy uczenie o polityce

Szkoły niewiele robią, by skłaniać uczniów do rozwijania świadomej postawy demokratycznej. Demokratycznych zachowań nie można się nauczyć wyłącznie z książek, jak teorii polityki. Oczywiście trzeba wiedzieć, jak działają instytucje naszej demokracji, na przykład wybory czy Trybunał Konstytucyjny. Uczeń musi mieć możliwość zbierania w szkole także demokratycznych doświadczeń, nauczyć się zachowań aktywnego demokraty. Chodzi o kombinację działania, samoświadomości, wiedzy i praktycznych umiejętności:

– Jak zorganizować debatę publiczną, w której także spór daje satysfakcję?

– Jak założyć i poprowadzić bloga, żeby zachęcić czytelników do dyskusji i wypowiedzi?

– Jak zorganizować wydarzenie publiczne, które zainteresuje szerszą publiczność?

– Jak przeciwdziałać mowie nienawiści w dyskusjach online?

– Jak zdemaskować ideologię nietolerancji islamskiego radykała czy prawicowo-radykalnego propagandzisty?

Szkoła, która ma przygotować uczniów na ich polityczną przyszłość, musi się zmierzyć z tą problematyką. Życiowa, praktyczna edukacja polityczna musi odpowiedzieć na powyższe pytania, a przede wszystkim stworzyć możliwość uczenia się praktycznej demokracji. Solidny wykład nauczyciela jest tu jak najbardziej wskazany. Musi on się wykazać dobrą znajomością konstytucji, teorii państwa, politycznych strategii oraz ideologii wrogich państwu i prawom człowieka. Szkoła, która czuje się zobowiązana wychowywać uczniów do demokracji, musi uczyć nie tylko wiedzy, ale też praktycznych umiejętności. Dopiero w konkretnym działaniu młody człowiek może się upewnić, że nabył kompetencje aktywnego obywatela. Szkoła musi mu stworzyć możliwość demokratycznego zaangażowania się na przykład w pracę społeczną w organizacji uczniowskiej, działaniach w gminie czy dzielnicy.

Stwarzanie możliwości do działania

Przykłady pokazują, że można stworzyć ze szkoły miejsce demokratycznego współżycia. Za „dobrą szkołę” nie można już dzisiaj uznać placówki, w której uczniowie boją się wyrażać swoje zdanie, są wyłączeni z ważnych decyzji szkolnych, a organizacje uczniowskie i rady rodziców są w letargu. Nawet perfekcyjną technicznie szkołę, która stawia na bierność uczniów, trzeba zapytać o jej stosunek do demokracji. W Niemczech potrzebna jest szeroka dyskusja o jakości i kwalifikacjach nauczycieli. Ocena szkoły przez kuratorium musi zawierać także kryterium stopnia demokratyzacji w placówce. Przecież Niemcy podpisały europejską kartę Education for Democratic Citizenship and Human Rights Education i zobowiązały się, że wszystkie placówki szkolne, od przedszkola po uniwersytet, będą demokratycznie zarządzane przez ich społeczności. To oznacza, że prawo do współudziału w zarzadzaniu mają również bardzo młodzi ludzie, na przykład w radach klas czy szkół.

Kraje-sygnatariusze karty powinny wspierać demokratyczne zarządzanie we wszystkich instytucjach oświatowych. Jest to obiektywnie przydatna metoda zarządzania i dobra droga do uczenia i praktykowania demokracji oraz uczenia poszanowania praw człowieka.

Także rodzice mają prawo do współkształtowania szkoły, do której uczęszcza ich dziecko. W Niemczech wielu rodziców krytycznie ocenia brak możliwości takiego wpływu. Kiedy nie ma się możliwości decydowania o ważnych sprawach szkoły, dyskusje z rodzicami przeradzają się  w utarczki z nauczycielami o drobne incydenty na lekcjach. Zdaniem wielu dyrektorów szkół skarżący się wiecznie rodzice są największym utrapieniem szkoły.

Szkoła musi się otworzyć

Nie tylko uczniowie, ale i rodzice chcą mieć poczucie, że ich kompetencje są mile widziane i doceniane. Dlatego dyrektor szkoły i wychowawca klasy powinni wiedzieć, jakie możliwości mają rodzice i ile czasu mogą poświęcić szkole. Jeśli szkoła czuje się zobowiązana do wciągania rodziców w życie szkoły i ma dla nich konkretne propozycje, to nie będzie się uskarżać na obojętność i nieobecność rodziców.

Ocenianie uczniów również pozostawia wiele do życzenia. Może zamiast braków w wiedzy, warto podkreślać talenty uczniów w różnych dziedzinach? Diagnoza przyczyn niepowodzeń szkolnych jest konieczna, ale jeśli będzie realizowana bez wyczucia pedagogicznego, niezauważone zostaną silne strony ucznia w innych obszarach. Placówka, która dąży do tego, by być nie tylko miejscem nauki, ale także wspólnotą, ma znacznie większe spektrum działania niż szkoła starego typu. To, że może być inaczej, pokazują szkoły działające w trudnych środowiskach społecznych i socjalnych, wiejskich i wielkomiejskich. Dlatego ważne są projekty, które pokazują i nagradzają dobre praktyki.

W Niemczech w niektórych szkołach realizuje się wiele programów wspierania postaw demokratycznych i na rzecz zwalczania ekstremizmów. Szkoły takie dają dobry przykład i zachęcają do naśladownictwa. Warto poszukiwać takich placówek i wykorzystywać gotowe rozwiązania.

Największą korzyścią „pozytywnego zarażania” jest to, że szkoły działające w trudnych środowiskach dowiadują się, iż demokracja w szkole pozwala łagodzić napięcia między uczniami i nauczycielami, zmniejsza liczbę aktów wandalizmu i sprawia, że lepiej się w niej pracuje i uczy.

Opracował: Andrzej Wendrychowicz, sekcja Edukacja KOD Mazowsze

Dodaj komentarz

Ta strona wykorzystuje pliki cookies więcej informacj

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies.

zamknij